Tips om NVWA-inval in de hand te houden

De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) controleert of bedrijven zich aan de wettelijke regels houden voor voedselveiligheid, consumentenproducten, de gezondheid van dieren en planten, dierenwelzijn en natuurwetgeving. Die controle kan leiden tot zowel aangekondigde als onaangekondigde bedrijfsbezoeken door inspecteurs van de NVWA. Een onaangekondigd bezoek komt neer op een inval door de NVWA

Een inval kan ingrijpend zijn voor een bedrijf. Bij deze bedrijfsbezoeken beschikt de NVWA over ruime bevoegdheden. Daar staat tegenover dat bedrijven ook bepaalde rechten hebben als ze de NVWA over de vloer krijgen. Er zijn tien tips om niet alleen je plichten te kennen, maar ook gebruik te maken van je rechten.

Tip 1 - Wees voorbereid

Stel een invalhandboek op voor intern gebruik en communiceer dat met medewerkers van de receptie. Zo weten medewerkers wat te doen bij een onaangekondigd bedrijfsbezoek door de inspecteurs.

Wijs in het invalhandboek één of meerdere invalcontactpersonen aan, die de receptie op de hoogte stelt wanneer een inval plaatsvindt. Leg vast dat de invalcontactpersoon zo spoedig mogelijk de directie, ICT-afdeling, (eventueel nog aan te wijzen) woordvoerder en juridisch adviseur inlicht. Zorg er daarnaast voor dat de contactpersoon uw medewerkers informeert over hun rechten en plichten, zoals de medewerkingsplicht. Daarover later meer.

Tip 2 - Vraag naar het doel van het onderzoek

Het NVWA-onderzoek kan gaan om het uitvoeren van een routinematige inspectie, bijvoorbeeld om na te gaan of uw bedrijf bepaalde wet- en regelgeving nakomt. Ook kan het zijn dat de NVWA een vermoeden heeft dat een bedrijf de wet overtreedt. Dan vindt er een onderzoek plaats met het oog op het opleggen van een punitieve sanctie zoals een boete. Het onderscheid tussen deze scenario’s is van belang voor de mate waarin u verplicht bent om met het NVWA-onderzoek mee te werken en welke bevoegdheden de NVWA heeft. (Zie tip 3 en tip 6). Vraag voor de start van het inhoudelijke onderzoek aan de NVWA wat het doel is van het bezoek en welke aanleiding er is (zie tip 3). Noteer dat voor uzelf. 

Tip 3 – Controleer of de toezichthouder volgens het boekje werkt

De toezichthouder of opsporingsambtenaar van de NVWA moet strikt volgens geldende richtlijnen werken bij een bedrijfsbezoek. De bevoegdheden van NVWA-toezichthouders zijn vastgelegd in de Algemene wet bestuursrecht (Awb) en andere, meer specifieke wetten waarin het bepalingen voor voedselveiligheid omschreven zijn. Een NVWA-toezichthouder mag elke plaats in het bedrijf betreden, met uitzondering van een woning zonder toestemming van de bewoner, tenzij het toezicht plaatsvindt op grond van de Wet dieren. Daarnaast mag een NVWA-inspecteur inlichtingen eisen, identiteitsbewijzen en zakelijke documenten inzien en kopiëren, waaronder bijvoorbeeld de bedrijfsadministratie t.b.v. controle op naleving van de meststoffenwetgeving. Het gaat hierbij zowel om fysieke documenten als om digitale bestanden, waaronder de inhoud van laptops en mobiele telefoons. Tenslotte mag de NVWA ook monsters nemen en de lading van vervoermiddelen doorzoeken. Dit soort spullen mag eventueel ook worden meegenomen.

Onderzoekt de NVWA een strafrechtelijke overtreding, dan komen er opsporingsambtenaren over de vloer. Die hebben extra bevoegdheden, zoals het tappen van telefoons.

Tip 4 - Vraag naar wat, waar en hoe van het onderzoek

NVWA-inspecteurs mogen hun bevoegdheden alleen inzetten voor zover dat redelijkerwijs nodig is voor de vervulling van zijn taak. Gaat de toezichthouder van de NVWA verder dan wat nodig is voor het onderzoek, dan is dat verboden. Stel u daarom bij aankomst van de toezichthouder op de hoogte wat, waar en hoe er onderzocht moet worden. De NVWA mag bijvoorbeeld niet op 'fishing expedition' gaan, het willekeurig opvragen van informatie zonder een redelijk vermoeden van een overtreding. 

Tip 5 – Monstername? Vraag om een tweede monster

Stel dat de NVWA monsters neemt waarvan u de resultaten in twijfel trekt. Voer dan tijdig een eigen onderzoek en risicobeoordeling uit om uw bezwaren te onderbouwen. Met het oog op deze contra-expertise is het verstandig de toezichthouder te verzoeken om afname van een tweede monster. De toezichthouder is verplicht aan uw verzoek te voldoen. De NVWA moet alle monsters in beginsel teruggeven, maar vaak gebeurt dat niet. Reden genoeg om een tweede monster te vragen.

Tip 6 - Werk mee in redelijkheid

In beginsel zijn bedrijven verplicht om mee te werken met het onderzoek van de NVWA. Weigert een bedrijf medewerking, dan kan de NVWA een last onder bestuursdwang of een dwangsom opleggen. Blijft een ondernemer weigeren, dan kan de dwangsom verbeurdverklaard worden. Daarnaast kan een ondernemer een boete krijgen of zelfs in de cel belanden. Bewijsmateriaal verdoezelen of een verzegeling verbreken die de NVWA heeft aangebracht is strafbaar.

Moet een bedrijf dan altijd meewerken? Nee, de medewerkingsplicht geldt niet als de vorderingen zich niet verdragen met het evenredigheidsbeginsel (zie tip 3). De inzet van onderzoeksbevoegdheden door de NVWA moet redelijkerwijs nodig zijn voor de vervulling van haar taak. De medewerkingsplicht geldt niet voor zgn. verschoningsgerechtigden, zoals een advocaat. En ondernemer, managers of medewerkers hoeven verder niet mee te werken aan hun eigen veroordeling. Dit houdt verband met het nemo-tenetur-beginsel, op grond waarvan die personen het recht hebben om te zwijgen bij een verhoor door de NVWA als zij daarmee zichzelf incrimineren. Het zwijgrecht geldt voor zover de inlichtingenvordering van de NVWA betrekking heeft op zogenaamd wilsafhankelijk materiaal, zoals een verklaring.

Een vordering van de NVWA tot verkrijging van wilsonafhankelijk materiaal, zoals de administratie, valt niet onder het zwijgrecht.

Tip 7 – Verzet tegen de NVWA? Vraag om een besluit 

Een inlichtingenvordering van de NVWA betekent niet dat er ook een besluit is genomen over een overtreding die wel of niet is begaan. Een bedrijf kan er daarom geen bezwaar tegen maken of beroep aantekenen bij de bestuursrechter. Wilt u het handelen van de NVWA laten toetsen door de rechter, bijvoorbeeld over een verzoek om inlichtingen, dan moet een handhavingsbesluit worden uitgelokt. Doorgaans is dit een last onder dwangsom of bestuursdwang. Hiertegen kunt u bezwaar maken en zo nodig beroep aantekenen bij de rechtbank. Doe dat bij gegronde vrees dat de NVWA een terugroepactie zal eisen of dat het aanleveren van de verzochte informatie duidelijk onevenredig is.

Tip 8 - Vraag om uitstel van de termijn

De NVWA dient een redelijke termijn te gunnen waarbinnen medewerking moet worden verleend. Vindt u deze termijn onredelijk kort is, verzoek de NVWA dan om uitstel.

Maak dan ook bezwaar tegen een eventuele last onder dwangsom of toepassing van bestuursdwang door de NVWA en vraag de voorzieningenrechter om die op te schorten. Doe dit onmiddellijk, anders is vaak van een spoedeisend belang geen sprake meer en kan de rechter niets doen.

Tip 9 - Bij twijfel: raadpleeg een advocaat

Schakel een advocaat in als het niet meteen duidelijk is waarom de NVWA uw bedrijf bezoekt. Zonder die kennis is het namelijk moeilijk om te bepalen welke rechten en plichten u hebt. Voorkom dat u onbewust aan uw eigen veroordeling meewerkt of met een bestuurs- of strafrechtelijke sanctie wordt bestraft. Uw advocaat mag bij het NVWA-onderzoek – inclusief het verhoor – aanwezig zijn om erop toe te zien dat de toezichthouder niet te ver gaat en uw rechten worden nageleefd. Als de NVWA u wil verhoren, dan is de NVWA doorgaans bereid te wachten op de komst van uw advocaat.

Tip 10 - Einde onderzoek: juridische maatregelen

Na afloop van het onderzoek maakt een NVWA-ambtenaar een rapport op en volgt wellicht een proces-verbaal. Heeft de NVWA tijdens het onderzoek een overtreding vastgesteld, dan kan dat leiden tot verschillende maatregelen zoals een waarschuwing, schorsen of intrekken van een vergunning, opleggen van een terugroepactie of stilleggen van de productie. Ook kan de NVWA een bestuurlijke boete opleggen. Bezwaar aantekenen tegen besluiten van de NVWA kan binnen zes weken. In spoedeisende gevallen kunt u de rechter in een bestuursrechtelijk kort geding vragen een voorlopige voorziening te treffen.

Brengt het Openbaar Ministerie de zaak voor de rechter of legt het zelf een strafbeschikking op, dan hebt u veertien dagen de tijd om beroep aan te tekenen. Let daarbij op dat u een eventuele boete niet betaalt, tot uw verzet is behandeld. Door de boete te betalen voordat uw verzet is behandeld, accepteert u de strafbeschikking.